Sergen Şehitoğlu

Labirenti icat eden Daidalos’tur; onun içinde kaybolmak da dahil olmak üzere her şeyi yaratan yine kendisidir. Girit/Yunan mitolojisinde Daidalos, Kral Minos’un emriyle öyle bir yapı inşa eder ki içine giren çıkamaz, ne yönünü bulabilir ne de nerede olduğunu tam olarak kavrayabilir. Labirent, bir hapsetme aracı olarak tasarlanmıştır; içindeki Minotaur ise bu yapının hem kurbanı hem de meşrulaştırıcısıdır. Ancak mitin akılda tutulması gereken paradoksu şudur: Labirenti inşa eden de, içine hapsolan da, oradan çıkış yolunu bulan da nihayetinde insandır. Mit, insanın kendi yarattığı düzene nasıl teslim olduğunu alegorileştirir.

Sergen Şehitoğlu’nun “Çatallanan Yollar” sergisi tam da bu paradoksun odağında kuruluyor. Ancak özellikle belirtmek gerekir ki sanatçı bunu mitolojik bir dille değil, matematiksel bir kesinlikle sunmayı amaçlıyor. Dolayısıyla labirent burada bir “araç” olarak değil, matematiksel yapının kendisi olarak var oluyor.

SANATORIUM’daki bu sergi üç yapıttan oluşuyor: Algoritmik olarak tasarlanmış, tavana asılı bir metal labirent heykeli, labirentin içinden farklı noktalardan çekilmiş ve 3 tanesi galeri duvarlarına yerleştirilen fotoğraflar ve tek kanallı sesli bir video. Birlikte ele alındığında bu yapıtlar, labirentin yalnızca bir metafor değil, bizzat yaşanabilir bir sistem olduğunu öne sürer.

Sergen Şehitoğlu’nun bu sergi için çıkış noktası matematiktir. Descartes'ın analitik geometri keşfinden ilham alarak matematiği estetik bir formdan ziyade bir sistem ve süreç olarak ele alır; bu sayede labirent projesi aynı anda hem düzeni hem kaosu içerir, matematiksel bir yapının kaotik bir deneyimini sanatsal ifadeye dönüştürür.

Labirentin mekânsal düzeni, 64x64 boyutlu bir komşuluk matrisinden, her hücrenin komşularıyla ilişkisini tanımlayan bir fonksiyondan türetilmiştir. Bu, keyfi bir biçimsel tercihin aksine yapının tüm mantığını belirleyen bir karar olarak görülmelidir. Hangi yolların açılacağına, hangilerinin kapanacağına, nerede çıkmaz sokak oluşacağına izleyici değil, algoritma karar verir. Sanatçı burada kasıtlı olarak sembolik anlamı dışarıda bırakır; labirent herhangi bir şeyi temsil etmez, o yalnızca kendi kurallarına göre işleyen bir yapıdır.

Sergen Şehitoğlu’nun bu yaklaşımı, modernizmin en güçlü tartışmalarından biriyle buluşur. Sol LeWitt, 1967 tarihli “Paragraphs on Conceptual Art” başlıklı metninde “kavramsal sanatta fikir makineye dönüşür” derken tam olarak bunu dile getirmiştir aslında. Ona göre sanatçının görevi anlamı iletmek değil, bir sistemi devreye sokmaktır. Kavramsal sanatın temel ilkesini şöyle açıklar; sanatçı önceden bir plan belirler, eylem bu planın mekanik bir çıktısına dönüşür, “fikir makineye dönüşür.” Öznel tercih, beğeni ve el becerisi sistemin dışında tutulur; planın kendisi yapıtı tasarlar. Şehitoğlu'nun 64x64 komşuluk matrisi tam olarak bu ilkeyi somutlaştırır; hangi yolların açılacağı, nerede çıkmaz oluşacağı, labirentin hangi biçimi alacağı sanatçının değil algoritmanın kararıdır. LeWitt'in deyişiyle süreç mekanik olmalı ve müdahale edilmemelidir. Şehitoğlu bu ilkeyi yalnızca iki boyutlu bir kavramsal şema olarak değil, izleyicinin zihinsel ve kavramsal olarak içinde yürüdüğü, bedenini hissettiği üç boyutlu bir uzam olarak kurar. Sistem artık soyut bir fikir değil, yaşanabilir bir gerçekliktir.

Clement Greenberg’in formun kendi kendine yeterliliği üzerine kurduğu modernist estetik de bu çerçevede okunabilir. Şehitoğlu’nun labirenti, tıpkı LeWitt’in duvar çizimlerinde olduğu gibi, önceden belirlenmiş bir kurallar bütününün fiziksel tezahürüdür. Matematiksel yapı, sanatçının öznel tercihini değil, sistemin zorunlu çıktısını sunar. Bu anlamda yapıt, minimalizmin temsiliyet karşıtı mirasını çok daha sert ve kararlı bir biçimde sürdürür.

Ancak burada ilginç bir gerilim belirir. Şehitoğlu, her türlü metaforik anlamı yapının dışında tutmak istese de labirent kavramının kendisi tarihsel bir iz taşır ve bu izi silmek çok da mümkün değildir. Antik çağdan bu yana labirent, kaybolmayı, seçimi, kaçışı ve tuzağı simgeler. Ariadne’nin ipliği olmaksızın Theseus da kaybolurdu, yani çıkış, her zaman dışarıdan gelen bir yardıma, bir ipucuna bağlıdır. Şehitoğlu’nun sistemi ise tam tersini söyler. Çıkış ya vardır ya da yoktur, bu bir his meselesi değil, matematiksel bir gerçektir. Sanatçının reddettiği anlam katmanları, izleyicinin zihninde kaçınılmaz olarak yeniden oluşur. Labirentin içinde yürüyen zihin, ne kadar soyut bir yapıyla karşı karşıya olduğunu bilse de kaybolma hissinden kurtulamaz.

Serginin fotoğraf baskıları bu gerilimi en somut biçimde görünür kılar. Fotoğraflar, labirentin iç mekânını farklı bakış açılarından sunar. Çelik yüzeyin soğuk parlaklığı, aralarından sızan ışığın yavaş yavaş söndüğü dar geçitler, zemine düşen gölgeler… Bu görüntüler aynı zamanda birer belge niteliği de taşır.  İzleyicinin giremeyeceği, yalnızca sanatçının girebildiği bakış açılarını kaydeder. Labirentin içi hem erişilebilir hem de erişilemezdir; hem orada hem de fotoğrafın düz zemininde var olur.

Videodan yükselen ses ise tüm bu soyutluğu farklı bir deneyime bağlar: “Işığın açısı değiştikçe düşüncelerim de yer değiştiriyor. Bunu bir ölçü gibi kullanıyorum: düşündüğüm sürece zaman ilerliyor, düşünce durduğunda hiçbir şey ilerlemiyor. İlerlemek, yalnızca önümde açılan çizgiler boyunca yürümek; sağımda ve solumda beliren yüzeyleri, köşeleri, dönüşleri sınamak. Ya da geriye dönmek…” Bu cümleler, Borges’in Yolları Çatallanan Bahçe’yi, serginin dolaylı edebi kaynağını, başka bir biçimde yankılar. Borges’te labirent, tüm zamanların eş anlı var olduğu sonsuz bir yapıdır; Şehitoğlu’nda ise her adım bir seçimi, her seçim bir olasılığı kapatır. Zaman geri alınamaz, yollar gerçek anlamda çatallanır.

“Çatallanan Yollar”, matematiksel kesinlikle mitolojik belirsizliğin aynı mekânda nasıl bir arada var olabileceğini sorguluyor. Sanatçı, labirenti anlam üretmekten arınmış bir yapı olarak tasarlamış olabilir ama izleyicinin gözü ve belleği bu yapıya her zaman anlam yükler. Daidalos’un labirenti gibi bu yapı da içine gireni dönüştürür; çıkış bulunsa da bulunmasa da eylemin kendisi bir düşünce biçimine dönüşür.